• 0519-555100
  • 06-22485795
  • Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Welkom op deamelander.nl

'Rondom kerstmis' Middeleeuwse uitbeeldingen over de aanbidding van het Kindeke

Jaargang: 1997
Uitgave: December - Januari - Februari
Naam auteur: Onbekend

"Om het moment van de verschijning van de ster niet te missen werden, zo wil de legende, op de berg Vaus twaalf mannen gestationeerd. (...) In de nacht van de geboorte bemerkten deze wachters een ster met een opvallende vorm. In het midden zien ze een kind en een kruis.

De ster heeft zo'n heldere glans dat het licht van de andere sterren erbij verbleekt."

Dit fragment komt uit een bijzonder leerzaam en interessant boek getiteld: Rondom kerstmis, iconografie en symboliek in de beeldende kunst rondom de geboorte van Christus. In het boek wordt op boeiende wijze uitleg gegeven over de verhaal- en beeldmotieven op kunstwerken met voorstellingen over de geboorte van Christus in de periode 1300 tot 1550.
Ruim daarvoor, in de vroeg-christelijke tijd hadden de gelovigen en kerkvaders 'n hele eigen uitleg van de gebeurtenissen in de kerstnacht. De verhalen en legendes die op die wijze ontstonden, inspireerden kunstschilders tot uitbeeldingen vol symboliek, kleur en detail.
Achter het kerststalletje in onze huiskamers schuilt een bijzondere geschiedenis.

Ons kerstkribje

Een van de eerste uitbeeldingen van de kerststal staat op naam van de heilige Franciscus van Assisi. Als volgeling van Christus beleed hij armoede en zuiverheid. In de kerstnacht van het jaar 1223 droeg hij een heilige mis op in het bos van Cressio. Daar had hij een stal laten bouwen met een kribbe met hooi er in, en ook een levende os en ezel ontbraken niet. Zijn bedoeling was om zijn volgelingen een realistische voorstelling te geven van het armzalig onderkomen, de armoede en de kou bij de geboorte van Christus. Dat was het vroegste begin van ons eigen kerstkribbetje. Ruim honderd jaar later kreeg deze uitbeelding van de gebeurtenissen in de kerstnacht navolging in en om de kerken. Het is bekend dat in de kerk in Roermond al in 1370 een kerstkribbe stond en in Utrecht in 1489. Vanaf 1800 raakte het gebruik ingeburgerd bij gezinnen.

Legendes en verhalen

In de middeleeuwse schilderkunst leidde de uitbeelding van het kerstgebeuren een heel ander leven dan die sobere armoedige voorstelling in het bos van Cressio. Ver voor Franciscus' tijd bestonden er al legendes en verhalen over de Heilige Geboorte die als waargebeurd waren toegevoegd aan de bijbel- en evangelieverhalen. Legendes en verhalen die terug te vinden zijn in de middeleeuwse kunst. De (meestal rondreizende) beeldhouwers en schilders lieten zich inspireren door de gebeurtenissen rondom de Heilige Geboorte. De oorsprong van de vele kerstvoorstellingen ligt natuurlijk in de evangeliën. Echter voor gewone gelovigen was het evangelie te weinig concreet. De verhalen waren te sober en de gelovigen waren nieuwsgierig naar meer bijzonderheden. Er was behoefte aan verbeelding in kleur en detail. In de vroege geschiedenis van het Christendom zijn daarom talrijke aanvullingen op de evangelieverhalen gemaakt. De op legendes berustende toevoegingen waren vaak zo detaillistisch, dat ze de indruk wekten van een ooggetuigenverslag. Veel gelovigen dachten dan ook dat deze verzonnen verhalen wel degelijk echt gebeurd waren. Naast schilderijen maakten de kunstenaars iconen en verluchte manuscripten, luxueuze platenboeken voor het persoonlijk gebruik door bisschoppen en abten.

Apocriefe verhalen

Veel van de toegevoegde verhalen ontleenden hun oorsprong aan de apocriefe (= verborgen) evangeliën. Dit zijn geschriften waarvan men lange tijd heeft gedacht dat zij geschreven waren door de evangelisten, apostelen of andere mensen uit de directe omgeving van Jezus. Zeker is dat in de 4de tot begin 6de eeuw, het vroeg Christelijke tijdperk, en in de Middeleeuwen, veel van dergelijke verhalen, die historisch twijfelachtig waren, circuleerden. Zo was er bijvoorbeeld een verhaal dat er bij de geboorte vroedvrouwen aanwezig waren. Ondanks dat de kerk dit verhaal hevig bestreed, komt het dikwijls voor op schilderstukken. De kerk poogde echter met grote inspanning de verhalen die op verzinsels gebaseerd waren, te weren uit de literatuur, kunst en toneel. Maar ook de kerk zelf was er niet altijd zeker van welk verhaal nou wel of niet door hogerhand was geopenbaard en dus canoniek (kerkrechtelijk) genoemd kon worden. Wanneer men er zelf niet uit kwam, vertrouwde men op een Godsoordeel. Een legende wil dat alle boeken op de grond voor het altaar werden gelegd. De echte canonieke boeken sprongen op het altaar, de apocriefe (dus verzonnen) geschriften bleven op de grond liggen.

Legenda Aurea

Kunstenaars maakten veelvuldig gebruik van de legendes, apocriefe geschriften en visioenen van profeten en sibillen (maagdelijke priesteressen\waarzegsters). Maar ook in de verhalen ontsproten uit volksfantasie, kerstspelen en liederen vonden kunstenaars hun inspiratie. Zo is rond 1400 door een anonieme schilder de volgende aandoenlijke legende geschilderd: "De armoede van Jozef en Maria was zo groot dat er geen geld voor kleertjes was. Met een sok van Jozef moest Jezus tegen de kou worden beschermd. Jozef sneed zijn sok in windsels waarin het kind werd gewikkeld." Dit tafereeltje wordt bewaard in museum Mayer van der Bergh in Antwerpen. Naast de bijbel waren er in de Middeleeuwen vele beschrijvingen van het leven van Christus in omloop. Gebaseerd op het bijbelverhaal maar ook weer aangevuld met apocriefe verhalen en legendes en geschreven door monniken. Eén belangrijk standaardwerk was o.a. de Legenda Aurea (= Gulden Legende), samengesteld door een dominicaner monnik. Het kende een grote verspreiding en is vele malen herdrukt. Het boek was een verzameling van middeleeuwse theologie, apocriefe werken en legendes, en was even belangrijk als de bijbel.

Brigitta

Van even groot belang voor de beeldvorming rondom de geboorte van Christus waren ook de vele te boek gestelde persoonlijke overpeinzingen, meditaties en visioenen over de gebeurtenissen van de kerstnacht. En bekend voorbeeld zijn de Openbaringen van de kloosterzuster Brigitta van Zweden (1303-1373). Hierin beschrijft zij haar visioenen. Brigitta was de dochter van ridder Birger, een aanzienlijk geslacht in Zweden. Zij trad op zeer jonge leeftijd in het huwelijk met Ulf Gutmarsson, landvoogd van Närike. Zij kregen acht kinderen. In 1344 werd zij weduwe. Door de visioenen die zij kreeg richtte zij in Vadstena in Oost Götland een kloosterorde op met een eigen regel. Haar visioenen werden talrijker. In het jaar 1350 vertrok zij naar Rome om er voorgoed te blijven. Zij ondernam veel pelgrimstochten. Terug van een pelgrimstocht naar het Heilige Land stierf zij in 1373 in Rome. Haar stoffelijk overschot werd onder de hoede van haar dochter Catharina, die haar was gevolgd naar Rome en haar op haar pelgrimstochten had vergezeld, terug gebracht naar Zweden. In Vadstena op de dodenakker van het Brigittaklooster, werd zij begraven. Spoedig daarna werd zij door de kerk heilig verklaard. Het bijzondere van het Brigittaklooster was dat het een dubbelorde was. Naast zestig nonnen en dertien monniken, huisveste het ook vier diakens en acht kloosterbroeders onder één abdis. Na de Hervorming verdween de orde grotendeels.

Visioen

Een van de visioenen die de Heilige Brigitta heeft beschreven is de gebeurtenis in de stal van Bethlehem. In dat visioen wordt zij door Maria in de geboortegrot van Bethlehem rondgeleid en nauwkeurig op de hoogte gesteld van wat er zich in de kerstnacht heeft afgespeeld. Zij beschrijft haar ingevingen dan ook alsof zij er zelf bij is geweest. In haar beschrijving vermeldt Brigitta precies onder welke omstandigheden Maria haar zoon baarde. Hoe Jozef en Maria aankwamen bij de stal en Jozef de os en de ezel verzorgde en ze aan de kribbe bond, waarna hij 'n kaars haalde voor Maria en de stal weer verliet "om niet aanwezig te zijn bij de bevalling." Vervolgens beschrijft Brigitta hoe Maria zich voorbereidt op de bevalling: Ze legt doekjes klaar om het kind in te wikkelen. Dan legt ze haar mantel en sluier af en doet haar schoenen uit. Zij knielt neer en raakt in extase verzonken. En dan ineens, in een oogwenk, zonder dat zij weeën voelt, komt haar zoon ter wereld. Wanneer Maria Jezus heeft verzorgd, komt Jozef de stal weer binnen. Hij knielt neer voor het kind en aanbidt het en huilt van vreugde. Dit visioen van de heilige Brigitta is in 1522 geschilderd door Andreas Giltlinger en wordt bewaard in het Rosgartenmuseum in Konstanz.

'Rondom kerstmis' is een rijk geïllustreerd boek dat na de inleiding begint met de verbinding van de profeten en sybillen met de heilige Geboorte; wijze voorspellers en waarzegsters, die in het oude testament de geboorte van Christus voorspelden. Om die reden komen zij geregeld voor bij geboorte scènes, waar zij verwijzen naar de uitkomst van hun voorspelling. In 12 thema's behandelt het boek de bijbelverhalen aangevuld met de legendes en theologische gedachten die van belang waren voor de beeldvorming.


Het is geschreven door Paul Bröker, directeur en docent van de Kunsthistorische Leergangen Utrecht en in 1995 uitgegeven onder nummer ISBN 90-71840-28-X door het Nederlands Centrum voor Volkscultuur in Utrecht. En eerlijk gezegd, voor geïnteresseerden, geweldige literatuur voor naast de kerststal.


© 2020 De Amelander. Alle Rechten Voorbehouden. Design by Webtool4all